Κρυπτονομίσματα και κληρονομιά: ποιος θα αποκτήσει τα Bitcoin σας και πώς θα αποκτήσει πρόσβαση σε αυτά;

Ας φανταστούμε έναν άνθρωπο που σε όλη τη διάρκεια της ζωής του επένδυε τακτικά. Ένα μέρος των αποταμιεύσεών του το έχει σε μετοχές της εταιρείας Apple και ένα μέρος σε Bitcoin. Και τις δύο επενδύσεις τις αγόραζε μακροπρόθεσμα και σήμερα και οι δύο έχουν σημαντική αξία. Όταν όμως πεθαίνει απροσδόκητα, η οικογένειά του διαπιστώνει ότι ανάμεσά τους υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά. Οι μετοχές τηρούνται σε επενδυτικό λογαριασμό σε έναν broker. Το Bitcoin είναι αποθηκευμένο σε δικό του hardware πορτοφόλι, στο οποίο κανείς άλλος δεν έχει πρόσβαση.

Από νομική άποψη, και τα δύο μπορούν να αποτελούν μέρος της κληρονομιάς. Όμως, ενώ για τις μετοχές υπάρχει ένας φορέας που τηρεί αρχεία και μπορεί, αφού προσκομιστούν τα απαραίτητα έγγραφα, να συνεργαστεί για τη μεταβίβαση, για ένα ιδιωτικό πορτοφόλι Bitcoin δεν υπάρχει κανένα τέτοιο κεντρικό σημείο. Αν η οικογένεια δεν καταφέρει να αποκτήσει τα απαραίτητα κλειδιά, η περιουσία μπορεί να είναι στην πράξη απρόσιτη, παρόλο που σύμφωνα με τον νόμο της ανήκει.

Η κληρονομιά των κρυπτονομισμάτων είναι λοιπόν ενδιαφέρουσα ακριβώς επειδή συνδέει δύο διαφορετικά ερωτήματα. Σε ποιον ανήκει η περιουσία; Και ποιος μπορεί να την ελέγξει τεχνικά; Στις κλασικές επενδύσεις τα ερωτήματα αυτά συνήθως συνδέονται μέσω τραπεζών, brokers και νομικών μητρώων. Στα κρυπτονομίσματα μπορούν να διαχωριστούν εντελώς.

Τι σημαίνει στην πραγματικότητα να κληρονομήσετε μια επένδυση

Η κληρονομιά δεν είναι μόνο η παραλαβή χρημάτων από έναν τραπεζικό λογαριασμό ή ενός σπιτιού. Μέρος της κληρονομιαίας περιουσίας μπορούν να είναι επίσης κινητές αξίες, μερίδια σε εταιρείες, απαιτήσεις και άλλα περιουσιακά δικαιώματα. Στον σύγχρονο κόσμο σε αυτά ανήκουν και τα ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία, εφόσον σύμφωνα με το εφαρμοστέο δίκαιο αποτελούν περιουσία του θανόντος.

Ας φανταστούμε ότι ο θανών κατείχε δέκα μετοχές της εταιρείας Apple, ένα bitcoin και μια ορισμένη ποσότητα stablecoins. Από οικονομική άποψη πρόκειται για ένα επενδυτικό χαρτοφυλάκιο. Από νομική άποψη όλα αυτά τα περιουσιακά στοιχεία μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο της διαδικασίας κληρονομιάς. Από τεχνική άποψη όμως ο τρόπος μεταβίβασής τους μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικός.

Γι' αυτό είναι απαραίτητο να διακρίνουμε τρία βήματα: τη διαπίστωση ότι η περιουσία υπάρχει, τον καθορισμό του ποιος την κληρονομεί και την πραγματική απόκτηση του ελέγχου πάνω της. Για ορισμένα περιουσιακά στοιχεία το δυσκολότερο μπορεί να είναι ήδη το πρώτο βήμα. Για άλλα το τελευταίο.

Πώς κληρονομούνται οι κλασικές μετοχές

Όταν ένας επενδυτής αγοράζει μετοχές μέσω ενός broker, συνήθως τις κατέχει σε ένα σύστημα που δημιουργεί συνεχή καταγραφή. Αυτή περιλαμβάνει τον λογαριασμό του πελάτη, τον αριθμό των κινητών αξιών και το ιστορικό των συναλλαγών. Οι μετοχές μάλιστα δεν είναι απαραίτητο να είναι εγγεγραμμένες απευθείας στο όνομα του επενδυτή στο μητρώο μετόχων της εταιρείας· η κυριότητα και οι σχετικές αξιώσεις μπορούν να τηρούνται μέσω περισσότερων φορέων.

Αν ο επενδυτής πεθάνει, η περιουσία του μπορεί να εντοπιστεί μέσω καταστάσεων λογαριασμού, συμβάσεων και πληροφοριών από χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Στην τσεχική διαδικασία κληρονομιάς την περιουσία του θανόντος τη διαπιστώνει ο συμβολαιογράφος ως δικαστικός επίτροπος. Αν ο broker είναι γνωστός, μπορεί κανείς να απευθυνθεί σε αυτόν και να ζητήσει τα απαραίτητα στοιχεία. Μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας ακολουθεί, σύμφωνα με τους σχετικούς κανόνες, η μεταβίβαση των κινητών αξιών ή η εκκαθάρισή τους.

Η διαδικασία δεν είναι πάντα απλή. Ένας broker του εξωτερικού μπορεί να απαιτεί μεταφράσεις εγγράφων, ταυτοποίηση του κληρονόμου και περαιτέρω επαληθεύσεις. Αν η οικογένεια δεν γνωρίζει καν πού είχε λογαριασμό ο θανών, ο εντοπισμός μπορεί να είναι περίπλοκος. Παρ' όλα αυτά υπάρχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: η επενδυτική υποδομή επιτρέπει στον δικαιούχο κληρονόμο να αποδείξει την ιδιότητά του και να ζητήσει τη συνεργασία του φορέα.

Σε αυτό το σημείο οι κλασικές μετοχές διαφέρουν σημαντικά από το Bitcoin που είναι αποθηκευμένο σε δικό σας πορτοφόλι. Δεν πρόκειται για το ότι οι μεν κληρονομούνται και το δε όχι. Η διαφορά έγκειται στο ποιος και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να πραγματοποιήσει τη μεταβίβαση στην πράξη.

Bitcoin: περιουσία χωρίς διαχειριστή που θα μπορούσε να την αποδώσει

Το Bitcoin δημιουργήθηκε ως ένα σύστημα που επιτρέπει τη μεταφορά ψηφιακής αξίας χωρίς την ανάγκη κεντρικής αρχής. Οι εγγραφές για τα bitcoin βρίσκονται στο blockchain. Η δυνατότητα δημιουργίας έγκυρων συναλλαγών όμως συνδέεται με κρυπτογραφικά κλειδιά. Αν ένας επενδυτής κατέχει Bitcoin σε δικό του πορτοφόλι, είναι ο ίδιος υπεύθυνος για τον έλεγχο αυτών των κλειδιών.

Συχνά λέγεται ότι το Bitcoin είναι αποθηκευμένο σε ένα hardware πορτοφόλι. Τεχνικά αυτό είναι μια απλούστευση. Το Bitcoin υπάρχει ως εγγραφή στο δίκτυο blockchain· το hardware πορτοφόλι προστατεύει τα κλειδιά με τα οποία μπορεί κανείς να το διαχειριστεί. Ομοίως, η seed phrase συνήθως επιτρέπει να παραχθούν ξανά τα απαραίτητα κλειδιά και να αποκατασταθεί η πρόσβαση.

Μετά τον θάνατο του κατόχου το blockchain δεν σταματά να λειτουργεί και το Bitcoin δεν εξαφανίζεται. Αν όμως κανείς δεν έχει τα κλειδιά ούτε τα στοιχεία ανάκτησης, μπορεί να μην υπάρχει τρόπος μεταφοράς των κεφαλαίων. Ο συμβολαιογράφος μπορεί να ορίσει τον κληρονόμο, το δικαστήριο μπορεί να επιβεβαιώσει τα δικαιώματά του, αλλά καμία από αυτές τις αποφάσεις δεν μπορεί από μόνη της να δημιουργήσει το ιδιωτικό κλειδί που λείπει.

Έτσι φτάνουμε στο παράδοξο της αποκέντρωσης. Όσο ο επενδυτής ζει, η ανεξαρτησία από τους μεσάζοντες μπορεί να είναι μεγάλο πλεονέκτημα. Μετά τον θάνατό του όμως η ίδια ανεξαρτησία μπορεί να μετατραπεί σε εμπόδιο για την οικογένεια.

Τα κρυπτονομίσματα σε ανταλλακτήριο αποτελούν διαφορετική περίπτωση

Δεν είναι όλα τα κρυπτονομίσματα αποθηκευμένα σε δικό σας πορτοφόλι. Μεγάλο μέρος των επενδυτών χρησιμοποιεί ανταλλακτήρια κρυπτονομισμάτων και άλλους παρόχους υπηρεσιών που φυλάσσουν τα περιουσιακά στοιχεία. Σε έναν τέτοιο λογαριασμό η κατάσταση μπορεί να μοιάζει περισσότερο με αυτή ενός κλασικού broker. Ο πάροχος γνωρίζει την ταυτότητα του πελάτη, τηρεί αρχεία των υπολοίπων του και μπορεί να διαθέτει καθιερωμένη διαδικασία για την περίπτωση θανάτου.

Για παράδειγμα, η Coinbase στη δημόσια σελίδα βοήθειάς της περιγράφει μια διαδικασία κατά την οποία τα δικαιούχα πρόσωπα προσκομίζουν ληξιαρχική πράξη θανάτου, έγγραφα από τη διαδικασία κληρονομιάς, αποδεικτικό ταυτότητας και οδηγίες για τη μεταφορά των περιουσιακών στοιχείων. Οι συγκεκριμένες απαιτήσεις μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με τη χώρα και την υπηρεσία. Το σημαντικό είναι ότι η περιουσία δεν μεταβιβάζεται απλώς με την κοινοποίηση του κωδικού πρόσβασης του θανόντος, αλλά μέσω επαλήθευσης της νομικής αξίωσης.

Από αυτό βέβαια δεν προκύπτει ότι κάθε λογαριασμός σε ανταλλακτήριο κληρονομείται αυτόματα με ευκολία. Ο πάροχος μπορεί να έχει διαφορετικούς όρους, ο λογαριασμός μπορεί να είναι άγνωστος, η τεκμηρίωση μπορεί να λείπει και μια ξένη δικαιοδοσία μπορεί να περιπλέξει τη διαδικασία. Γι' αυτό η οικογένεια θα πρέπει να γνωρίζει τουλάχιστον ποιες πλατφόρμες χρησιμοποιούσε ο θανών.

Στην πράξη λοιπόν έχουμε δύο διαφορετικούς τύπους κρυπτο-κληρονομιάς. Στη φύλαξη μέσω παρόχου το κύριο πρόβλημα είναι η ταυτοποίηση του κατόχου, η τεκμηρίωση και η συνεργασία του φορέα. Στο δικό σας πορτοφόλι, πέρα από τη νομική πλευρά, καθοριστική είναι και η ασφαλής απόκτηση της κρυπτογραφικής πρόσβασης.

Πότε άρχισε να απασχολεί η κληρονομιά των ψηφιακών περιουσιακών στοιχείων

Οι άνθρωποι κληρονομούν περιουσίες εδώ και χιλιετίες. Με την έλευση των διαδικτυακών υπηρεσιών όμως προέκυψε ένα νέο ερώτημα: τι συμβαίνει μετά τον θάνατο ενός ανθρώπου με το e-mail του, τις φωτογραφίες του, τον χώρο αποθήκευσης στο cloud ή τον ψηφιακό του λογαριασμό; Το πρόβλημα δεν ξεκίνησε με το Bitcoin. Τα κρυπτονομίσματα απλώς το μετέφεραν σε μια κατάσταση όπου η ψηφιακή πρόσβαση μπορεί να σημαίνει άμεσο έλεγχο πάνω σε σημαντική οικονομική αξία.

Μετά την εκκίνηση του Bitcoin το 2009, τα ιδιωτικά πορτοφόλια τα διαχειρίζονταν συχνά τεχνικά καταρτισμένοι χρήστες και ο συστηματικός σχεδιασμός της κληρονομιάς δεν ήταν κύριο θέμα. Με την αυξανόμενη τιμή του Bitcoin και την επέκταση της αγοράς, όλο και περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να αναρωτιούνται πώς να μεταβιβάσουν όχι μόνο την κυριότητα αλλά και τα στοιχεία πρόσβασης.

Σημαντικά βήματα έγιναν και εκτός του χώρου των κρυπτονομισμάτων. Στις ΗΠΑ δημιουργήθηκε το 2015 ο πρότυπος νόμος RUFADAA, ο οποίος ρυθμίζει την πρόσβαση των προσώπων που διαχειρίζονται ξένη περιουσία σε ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία και επικοινωνίες. Στη Γερμανία το 2018 το Ομοσπονδιακό Ακυρωτικό Δικαστήριο (BGH) έκρινε μια σημαντική διαφορά σχετικά με την πρόσβαση κληρονόμων σε λογαριασμό στο Facebook. Δεν αφορούσε το Bitcoin, αλλά ήταν ένα σημαντικό μήνυμα ότι οι ψηφιακοί λογαριασμοί μπορούν να αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης νομικής ρύθμισης της κληρονομιάς.

Στην Ευρώπη η περαιτέρω εξέλιξη έφερε αυξανόμενη έμφαση στη ρύθμιση των παρόχων υπηρεσιών κρυπτονομισμάτων. Ο μεγαλύτερος βαθμός ταυτοποίησης πελατών και τήρησης αρχείων στις εποπτευόμενες εταιρείες μπορεί να βοηθήσει τους κληρονόμους να εντοπίσουν τα περιουσιακά στοιχεία. Δεν αντικαθιστά όμως τους κανόνες του κληρονομικού δικαίου και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να αποκαταστήσει χαμένα κλειδιά ενός ιδιωτικού πορτοφολιού.

Πώς λειτουργεί η κληρονομιά κρυπτονομισμάτων στην Τσεχική Δημοκρατία

Στην Τσεχική Δημοκρατία το Bitcoin και τα άλλα συνήθη κρυπτοστοιχεία δεν εξαιρούνται από την κληρονομιά μόνο επειδή δεν είναι τραπεζική κατάθεση ούτε κλασική κινητή αξία. Αν αποτελούν περιουσία του θανόντος, ανήκουν στην κληρονομιαία περιουσία και υπόκεινται στους γενικούς κανόνες του κληρονομικού δικαίου.

Στη διαδικασία κληρονομιάς είναι ουσιώδες να διαπιστωθεί ποια περιουσιακά στοιχεία κατείχε ο θανών, ποιος πρέπει να τα κληρονομήσει και ποια ήταν η αξία τους για τους σκοπούς της διαδικασίας. Στα κρυπτονομίσματα μπορεί να είναι πρόβλημα η απόδειξη της ύπαρξης και της κυριότητάς τους. Η δημόσια διεύθυνση στο blockchain από μόνη της δεν λέει ποιος είναι ο νόμιμος κάτοχός της. Βοήθεια μπορούν να προσφέρουν καταστάσεις από το ανταλλακτήριο, αρχεία αγορών, ιστορικό συναλλαγών και άλλα έγγραφα.

Επιπλέον, τα κρυπτονομίσματα μπορούν να αλλάζουν τιμή γρήγορα. Για την αποτίμηση της κληρονομιάς είναι λοιπόν σημαντικό να χρησιμοποιηθεί το κρίσιμο χρονικό σημείο και μια αξιόπιστη πηγή αγοραίας αξίας· δεν μπορεί κανείς απλώς να πάρει οποιαδήποτε μεταγενέστερη τιμή από μια επενδυτική εφαρμογή.

Η ίδια η απόκτηση κληρονομιάς στην Τσεχία απαλλάσσεται γενικά από τον φόρο εισοδήματος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε περαιτέρω διάθεση των κληρονομημένων κρυπτοστοιχείων θα είναι αυτόματα αφορολόγητη. Η κληρονομιά και η μετέπειτα πώληση είναι δύο διαφορετικά γεγονότα. Για σημαντικά απαλλασσόμενα εισοδήματα μπορεί επιπλέον να προκύψει ξεχωριστή υποχρέωση γνωστοποίησης.

Από τις 15 Φεβρουαρίου 2025 ο τσεχικός νόμος περί φορολογίας εισοδήματος περιέχει επίσης κανόνες για την απαλλαγή ορισμένων εισοδημάτων από τη μεταβίβαση κρυπτοστοιχείων. Για επιλεγμένα κρυπτοστοιχεία ισχύει ένα τριετές χρονικό κριτήριο και ένα κριτήριο αξίας· οι κανόνες έχουν εξαιρέσεις και περιορισμούς. Σε κληρονομιά από συγγενή σε ευθεία γραμμή ή από σύζυγο, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, στην τριετή προθεσμία συνυπολογίζεται και ο χρόνος κατά τον οποίο το περιουσιακό στοιχείο το κατείχε ο θανών. Το 2026 εξακολουθεί να ισχύει για τα κρυπτοστοιχεία το όριο των 40 εκατομμυρίων κορωνών για τη σχετική απαλλαγή, ενώ για τις κινητές αξίες το όριο αυτό καταργήθηκε από την 1η Ιανουαρίου 2026.

Παράδειγμα: Ο πατέρας αγόρασε Bitcoin το 2020 και ο γιος το κληρονομεί μετά τον θάνατο του πατέρα του το 2026. Αν πρόκειται για περιουσιακό στοιχείο και κατάσταση που πληρούν τις νόμιμες προϋποθέσεις, στον γιο μπορεί κατά τη μεταγενέστερη πώληση να συνυπολογιστεί και ο χρόνος κατοχής του πατέρα. Αυτή είναι μια ουσιαστική διαφορά σε σχέση με την αντίληψη ότι ο κληρονόμος πρέπει πάντα να αρχίσει να μετρά νέα τρία χρόνια. Το συγκεκριμένο φορολογικό αποτέλεσμα όμως θα επηρεαστεί και από άλλες προϋποθέσεις και ενδεχόμενους περιορισμούς της απαλλαγής.

Γερμανία: παρόμοιες αρχές κληρονομιάς, διαφορετικοί φορολογικοί κανόνες

Στη Γερμανία το κληρονομικό δίκαιο βασίζεται στον αστικό κώδικα BGB. Η βασική ιδέα είναι παρόμοια με την Τσεχία: στον κληρονόμο περιέρχεται η περιουσιακή θέση του θανόντος σύμφωνα με τους σχετικούς κανόνες. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει και κρυπτονομίσματα. Ούτε όμως μια γερμανική απόφαση για την κληρονομιά λύνει την κατάσταση στην οποία η οικογένεια δεν έχει πρόσβαση στα ιδιωτικά κλειδιά.

Σημαντική διαφορά υπάρχει στους φόρους. Η Γερμανία έχει ξεχωριστό φόρο κληρονομιάς και δωρεάς. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κληρονομιά φορολογείται. Ο νόμος λειτουργεί με αφορολόγητα ποσά ανάλογα με τη συγγενική σχέση και με άλλες προϋποθέσεις. Για παράδειγμα, για σύζυγο ή καταχωρισμένο σύντροφο το βασικό προσωπικό αφορολόγητο ποσό ανέρχεται σε 500 000 ευρώ και για παιδί σε 400 000 ευρώ. Μόνο πάνω από τα σχετικά όρια και αφού ληφθούν υπόψη και άλλοι κανόνες μπορεί να προκύψει φόρος.

Ας φανταστούμε δύο οικογένειες με εξίσου μεγάλο χαρτοφυλάκιο κρυπτονομισμάτων. Η μία χειρίζεται την κληρονομιά στην Τσεχία, η άλλη στη Γερμανία. Η αξία του χαρτοφυλακίου μπορεί να είναι η ίδια, όπως και τα προβλήματα πρόσβασης, οι φορολογικές συνέπειες της απόκτησης της κληρονομιάς όμως μπορεί να διαφέρουν. Ακριβώς αυτό δείχνει ότι ένα παγκόσμιο blockchain δεν σημαίνει παγκοσμίως ενιαίο κληρονομικό δίκαιο.

Ηνωμένες Πολιτείες: ψηφιακή κληρονομιά και διαφορετικοί κανόνες στις επιμέρους πολιτείες

Στις Ηνωμένες Πολιτείες η κατάσταση έχει πολλά επίπεδα. Η διαδικασία κληρονομιάς και η διαχείριση της κληρονομιαίας περιουσίας διέπονται σε μεγάλο βαθμό από το δίκαιο των επιμέρους πολιτειών. Ταυτόχρονα υπάρχουν ομοσπονδιακοί φορολογικοί κανόνες καθώς και ειδικές νομικές ρυθμίσεις για την πρόσβαση σε ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία.

Ο πρότυπος νόμος RUFADAA, που δημοσιεύθηκε το 2015, ασχολείται με τις εξουσίες των διαχειριστών κληρονομιάς και άλλων εξουσιοδοτημένων προσώπων στις συναλλαγές τους με παρόχους ψηφιακών υπηρεσιών. Η ύπαρξή του όμως δεν σημαίνει ότι ένας διαχειριστής θα μπορούσε να ανακτήσει χαμένα ιδιωτικά κλειδιά για Bitcoin. Εφαρμόζεται κυρίως εκεί όπου υπάρχει πάροχος υπηρεσίας που μπορεί, σύμφωνα με τους νόμιμους κανόνες, να καταστήσει προσβάσιμα ορισμένα δεδομένα ή έναν λογαριασμό.

Το αμερικανικό φορολογικό σύστημα ταυτόχρονα διακρίνει τον ενδεχόμενο φόρο επί της κληρονομιαίας περιουσίας από τη μεταγενέστερη φορολόγηση της πώλησης περιουσιακών στοιχείων. Για την κληρονομημένη περιουσία, για τους σκοπούς του ομοσπονδιακού φόρου υπεραξίας, κατά κανόνα ορίζεται νέα φορολογική αξία κτήσης σύμφωνα με την αγοραία τιμή κατά την ημέρα του θανάτου ή σε άλλη ημερομηνία αποτίμησης που επιτρέπει ο νόμος. Αυτό ονομάζεται step-up in basis. Για τους κληρονόμους μπορεί να είναι σημαντικό, αν η αξία του περιουσιακού στοιχείου αυξήθηκε σημαντικά κατά τη διάρκεια της ζωής του θανόντος.

Παράδειγμα: Ένας επενδυτής αγόρασε Bitcoin για 10 000 δολάρια. Την ημέρα του θανάτου του το Bitcoin είχε αξία 90 000 δολάρια. Αν στη συγκεκριμένη κληρονομιά εφαρμοστεί ο συνήθης κανόνας της αγοραίας αξίας κατά την ημέρα του θανάτου, για τους σκοπούς της μεταγενέστερης πώλησης η αρχική φορολογική αξία θα είναι κατά κανόνα 90 000 δολάρια και όχι τα αρχικά 10 000. Αυτό δεν σημαίνει αυτόματα μηδενικούς φόρους σε κάθε περίπτωση: υπάρχουν προϋποθέσεις, εξαιρέσεις και πιθανές ομοσπονδιακές και πολιτειακές υποχρεώσεις.

Η διαφορά ανάμεσα στο τσεχικό χρονικό κριτήριο και την αμερικανική ρύθμιση της φορολογικής αξίας κτήσης είναι ένα καλό παράδειγμα του ότι τα κράτη μπορούν να αντιμετωπίζουν την ίδια κατάσταση με διαφορετικά φορολογικά εργαλεία.

Τι γίνεται αν ένας Τσέχος ζει στη Γερμανία και έχει κρυπτονομίσματα σε αμερικανικό ανταλλακτήριο

Ας φανταστούμε έναν Τσέχο πολίτη που ζει πολλά χρόνια στη Γερμανία, έχει εκεί οικογένεια και επενδύει μέσω μιας ξένης πλατφόρμας κρυπτονομισμάτων. Τα παιδιά του έχουν τσεχική υπηκοότητα και ένα μέρος της οικογένειας εξακολουθεί να ζει στην Τσεχία. Ποια χώρα θα χειριστεί την κληρονομιά;

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχει ο Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 650/2012 για τις κληρονομικές υποθέσεις, ο οποίος εφαρμόζεται από τις 17 Αυγούστου 2015 στα συμμετέχοντα κράτη μέλη. Βασικός κανόνας είναι η συνήθης διαμονή του θανόντος κατά τον χρόνο του θανάτου. Υπό ορισμένες προϋποθέσεις ένα πρόσωπο μπορεί να επιλέξει για την κληρονομιά του το δίκαιο του κράτους της ιθαγένειάς του. Ο κανονισμός επιπλέον δημιούργησε το ευρωπαϊκό κληρονομητήριο, το οποίο μπορεί να βοηθήσει στην απόδειξη της ιδιότητας του κληρονόμου σε άλλο κράτος μέλος.

Αν λοιπόν ένας Τσέχος πολίτης ζει μακροχρόνια στη Γερμανία, δεν θα πρέπει να θεωρείται αυτονόητο ότι ολόκληρη η διαδικασία θα διεξαχθεί σύμφωνα με το τσεχικό δίκαιο μόνο λόγω του διαβατηρίου του. Σημασία έχουν οι συγκεκριμένες περιστάσεις και μια ενδεχόμενη έγκυρη επιλογή εφαρμοστέου δικαίου. Το αμερικανικό ανταλλακτήριο μάλιστα μπορεί να έχει τις δικές του διαδικασίες για την αναγνώριση εγγράφων και την πρόσβαση στον λογαριασμό.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι να διακρίνουμε το κληρονομικό από το φορολογικό δίκαιο. Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για τις κληρονομικές υποθέσεις δεν εναρμονίζει τα φορολογικά ζητήματα. Άλλο λοιπόν είναι σύμφωνα με ποιο δίκαιο καθορίζεται ο κληρονόμος. Και άλλο είναι πού και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορούν να προκύψουν φορολογικές υποχρεώσεις.

Τι συμβαίνει με το Bitcoin όταν κανείς δεν γνωρίζει τη seed phrase

Ας φανταστούμε ότι η οικογένεια βρίσκει ένα hardware πορτοφόλι. Γνωρίζει ότι ο θανών διαχειριζόταν σε αυτό Bitcoin, αλλά δεν γνωρίζει ούτε το PIN ούτε τη seed phrase ανάκτησης. Η ίδια η συσκευή δεν ισοδυναμεί με πρόσβαση στα κεφάλαια. Αν τα κλειδιά έχουν αντίγραφο ασφαλείας με ασφάλεια κάπου αλλού, μπορεί να υπάρχει δυνατότητα ανάκτησης. Αν δεν είναι διαθέσιμα καθόλου, η μεταφορά μπορεί να είναι στην πράξη αδύνατη.

Το δημόσιο blockchain επιτρέπει την παρακολούθηση των υπολοίπων και του ιστορικού μιας συγκεκριμένης διεύθυνσης, εφόσον τη γνωρίζουμε. Δεν περιέχει όμως κεντρική λειτουργία που θα απέδιδε στον κληρονόμο νέο κλειδί βάσει ληξιαρχικής πράξης θανάτου ή δικαστικής απόφασης. Ούτε ο διαχειριστής του δικτύου Bitcoin υπάρχει ως μία εταιρεία στην οποία θα μπορούσε κανείς να τηλεφωνήσει.

Μερικές φορές λέγεται ότι τα χαμένα bitcoin καταστράφηκαν. Πιο ακριβές είναι να πούμε ότι παραμένουν καταγεγραμμένα στο blockchain, αλλά χωρίς το απαραίτητο κλειδί κανείς δεν μπορεί να τα ξοδέψει. Από οικονομική άποψη μπορούν έτσι να βγουν μακροπρόθεσμα εκτός κυκλοφορίας.

Η κατάσταση αυτή δεν μπορεί να λυθεί με την απλή συμβουλή να βάλετε τη seed phrase σε ένα συνηθισμένο e-mail ή σε ένα κοινόχρηστο έγγραφο. Έτσι μεν η οικογένεια θα μπορούσε να αποκτήσει πρόσβαση, αλλά ταυτόχρονα θα μπορούσε να την αποκτήσει και ένας επιτιθέμενος, ακόμη και όσο ζει ο κάτοχος.

Μπορούν να κληρονομήσουν το Bitcoin περισσότεροι άνθρωποι

Ας φανταστούμε ότι ένας επενδυτής κατέχει δύο bitcoin και έχει δύο παιδιά. Με την πρώτη ματιά προσφέρεται μια απλή κατανομή: κάθε παιδί παίρνει ένα bitcoin. Στην πράξη όμως μπορεί να υπάρχουν και άλλα περιουσιακά στοιχεία, υποχρεώσεις, διαφορές στο ύψος των κληρονομικών μεριδίων ή η επιθυμία ενός κληρονόμου να πάρει προτιμότερα χρήματα.

Το Bitcoin μπορεί να διαιρεθεί σε πολύ μικρές μονάδες. Από τεχνική άποψη λοιπόν δεν είναι πρόβλημα να σταλεί σε κάθε κληρονόμο διαφορετικό ποσό. Καθοριστικό όμως είναι μια τέτοια μεταφορά να γίνει μόνο σύμφωνα με την αντίστοιχη διαδικασία κληρονομιάς και να είναι σαφές ποιος επιτρέπεται να την εκτελέσει.

Όταν τα κρυπτονομίσματα βρίσκονται σε δική σας φύλαξη, προκύπτει επιπλέον το ζήτημα της ασφάλειας κατά τη διάρκεια της εκκαθάρισης. Αν μόνο ένας άνθρωπος γνωρίζει τη seed phrase, μπορεί να ελέγχει τα κεφάλαια χωρίς τη συναίνεση των άλλων. Η τεχνική δυνατότητα μεταφοράς όμως δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος αυτός έχει νόμιμο δικαίωμα να την κάνει. Γι' αυτό η κληρονομιά απαιτεί όχι μόνο καλά κλειδιά, αλλά και καλούς κανόνες.

Πώς να προετοιμαστείτε για την κληρονομιά κρυπτονομισμάτων

Η πιο λογική στιγμή για να ασχοληθεί κανείς με την ψηφιακή κληρονομιά δεν είναι μετά τον θάνατο του κατόχου, αλλά την περίοδο που μπορεί ο ίδιος να εξηγήσει τι κατέχει και πώς είναι προστατευμένη η περιουσία. Ένα έτοιμο σχέδιο μάλιστα δεν σημαίνει απαραίτητα την παράδοση απεριόριστης πρόσβασης στην οικογένεια ήδη από σήμερα.

Η βάση είναι μια επισκόπηση των περιουσιακών στοιχείων και των υπηρεσιών. Η οικογένεια ή ο ορισμένος διαχειριστής θα πρέπει να γνωρίζουν ότι υπάρχουν λογαριασμοί σε συγκεκριμένους παρόχους, δικά σας πορτοφόλια ή ενδεχομένως άλλα ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία. Χρήσιμο είναι επίσης να διατηρείται το ιστορικό απόκτησης και τα στοιχεία για την αποτίμηση ή μια ενδεχόμενη φορολογική αξιολόγηση.

Το δεύτερο βήμα είναι οι νομικές οδηγίες. Μια διαθήκη μπορεί να ορίσει ποιος θα πάρει την περιουσία, αλλά από μόνη της δεν αντικαθιστά ένα τεχνικό σχέδιο πρόσβασης. Αυτά τα δύο μέρη θα πρέπει να αλληλοσυμπληρώνονται. Τα στοιχεία ασφαλείας είναι κατά κανόνα σκόπιμο να φυλάσσονται χωριστά από τα κοινώς προσβάσιμα έγγραφα και η παράδοσή τους να οργανώνεται έτσι ώστε να μην μπορεί να τα εκμεταλλευτεί κάποιο μη εξουσιοδοτημένο πρόσωπο.

Για μεγαλύτερα ποσά μπορεί να έχουν νόημα πιο προηγμένες λύσεις, για παράδειγμα ένα πορτοφόλι πολλαπλών υπογραφών, το λεγόμενο multisig. Αυτό μπορεί να απαιτεί τη συναίνεση περισσότερων κλειδιών για την εκτέλεση μιας συναλλαγής. Μια σωστά σχεδιασμένη λύση μειώνει έτσι την εξάρτηση από έναν μόνο άνθρωπο ή μία μόνο συσκευή. Από μόνη της όμως δεν υποκαθιστά τα νομικά έγγραφα, τις προσεκτικές δοκιμές και μια σαφή διαδικασία ανάκτησης.

Σημαντική είναι επίσης η σαφήνεια. Μια τεχνικά τέλεια λύση μπορεί να αποτύχει αν οι κληρονόμοι δεν την κατανοούν. Οι οδηγίες πρόσβασης θα πρέπει λοιπόν να είναι επαληθεύσιμες και εφαρμόσιμες ακόμη και για έναν άνθρωπο που δεν είναι ειδικός στο blockchain.

Μπορούν κάποτε τα smart contract να διευθετούν την κληρονομιά

Το blockchain ανοίγει επίσης τη δυνατότητα αυτοματοποιημένων κανόνων. Ορισμένα συστήματα μπορούν να επιτρέπουν περισσότερες εξουσιοδοτημένες υπογραφές, χρονικά κλειδώματα ή μηχανισμούς που υπό προκαθορισμένες προϋποθέσεις επιτρέπουν την αποκατάσταση της πρόσβασης. Με την πρώτη ματιά μπορεί να φαίνεται ότι θα αρκούσε να δημιουργηθεί ένα smart contract που μετά τον θάνατο του κατόχου θα στείλει τα κρυπτονομίσματά του στους κληρονόμους.

Η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Το blockchain δεν μπορεί από μόνο του να διαπιστώσει αξιόπιστα αν ένας άνθρωπος έχει πεθάνει. Θα έπρεπε να βασιστεί σε κάποια εξωτερική πηγή πληροφοριών ή σε έναν προκαθορισμένο μηχανισμό. Αυτός μπορεί να κάνει λάθος, να γίνει αντικείμενο κατάχρησης ή να αποτύχει. Επιπλέον, μια αυτόματη μεταφορά μπορεί να μην ανταποκρίνεται στα δικαιώματα όλων των δικαιούχων κληρονόμων και στους κανόνες του εφαρμοστέου κληρονομικού δικαίου.

Το μεγαλύτερο μελλοντικό όφελος λοιπόν δεν βρίσκεται απαραίτητα στην πλήρη κατάργηση των συμβολαιογράφων ή των δικαστηρίων. Πιθανότερη είναι η σύνδεση της νομικής διαδικασίας με ασφαλέστερες μεθόδους διαχείρισης ψηφιακών κλειδιών. Η τεχνολογία μπορεί να διευκολύνει την εκτέλεση μιας νόμιμης μεταφοράς, αλλά από μόνη της δεν καθορίζει ποιος έχει δικαίωμα να κληρονομήσει.

Συμπέρασμα

Τα κρυπτονομίσματα αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να κατέχουμε και να μεταφέρουμε αξία. Το Bitcoin επιτρέπει την κατοχή περιουσίας χωρίς τράπεζα, broker και κεντρικό διαχειριστή. Ακριβώς αυτή η ιδιότητα όμως, στην περίπτωση της κληρονομιάς, είναι ταυτόχρονα ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους του.

Όταν κληρονομούμε κλασικές μετοχές, μπορούμε να αποδείξουμε τη νομική μας αξίωση στον αρμόδιο φορέα. Όταν κληρονομούμε Bitcoin σε ιδιωτικό πορτοφόλι, η ίδια νομική αξίωση μπορεί να μας είναι άχρηστη αν δεν καταφέρουμε να αποκτήσουμε πρόσβαση στα κλειδιά. Η πραγματική ευθύνη του κατόχου κρυπτονομισμάτων λοιπόν δεν τελειώνει με την ασφαλή αγορά και φύλαξή τους. Περιλαμβάνει και τη μελετημένη μεταβίβασή τους στις επόμενες γενιές.

Το μέλλον της ψηφιακής κληρονομιάς ίσως φέρει απλούστερα πορτοφόλια, καλύτερες δυνατότητες αποκατάστασης της πρόσβασης και υπηρεσίες που συνδέουν το blockchain με το παραδοσιακό νομικό σύστημα. Το βασικό ερώτημα όμως θα παραμείνει το ίδιο: δεν αρκεί να γνωρίζουμε τι κατέχουμε. Πρέπει επίσης να διασφαλίσουμε ότι κάποτε θα μπορέσουν πραγματικά να το παραλάβουν οι άνθρωποι στους οποίους θέλουμε να αφήσουμε την περιουσία μας.

Το παρόν κείμενο προορίζεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς και δεν αποτελεί επενδυτική, νομική ή φορολογική συμβουλή. Τα κρυπτοστοιχεία είναι ευμετάβλητα και μπορεί να χάσετε ολόκληρο το επενδεδυμένο ποσό.